Сот төрелігінің әділдігі – құқықтық мемлекеттің басты қағидаттарының бірі. Азаматтардың сот процесіне қатысуы, адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғау және істің мән-жайын жан-жақты қарау сот жүйесінің қоғам алдындағы жауапкершілігін айқындайды. Осы тұрғыдан алғанда, алқабилер институтының тарихы мен жаңа Конституциядағы орны ерекше назар аударуға тұрарлық.
Тарихи негізі: билер сотынан қазіргі алқабилер институтына дейін
Қазақ халқының дәстүрлі құқықтық мәдениетінде билер соты маңызды орын алған. Билер дауларды әдет-ғұрып құқығы мен қалыптасқан құқықтық қағидаларға сүйене отырып шешіп, тараптарды тыңдауға, дәлелдерді бағалауға және әділ төрелік айтуға ұмтылған. Билер институты қоғамдағы келісім мен тәртіпті сақтаудың дәстүрлі тетіктерінің бірі болды.
Алайда дәстүрлі билер соты мен қазіргі алқабилер сотының құқықтық табиғаты бірдей емес. Билер соты тарихи әдет-ғұрып құқығына негізделсе, қазіргі алқабилер институты заңмен белгіленген рәсімдер арқылы жұмыс істейді. Олардың арасындағы ұқсастық – қоғам өкілдерінің әділдік орнату ісіне қатысу идеясынан көрінеді.
Әлемдік тәжірибеде алқабилер соты азаматтардың сот төрелігіне қатысуының маңызды нысаны ретінде қалыптасты. Мәселен, Англия менАҚШ-та бұл институттың өзіндік тарихи даму жолы бар. Ал Қазақстанда қазіргі үлгідегі алқабилер соты тәуелсіздік кезеңінде құқықтық реформалардың нәтижесінде енгізілді.
Қазақстанда алқабилер институтының қалыптасуы
Қазақстанда алқабилердің қатысуымен сот ісін жүргізу 2006 жылғы 16 қаңтарда қабылданған «Алқабилер туралы» заң негізінде құқықтық тұрғыдан бекітіліп, 2007 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілді. Алғашқы кезеңде бұл институт негізінен аса ауыр қылмыстық істерді қарау кезінде қолданылды. Кейін алқабилердің қатысуымен қаралатын істердің санаттары кезең-кезеңімен кеңейтілді.
Алқабилер – заңда белгіленген талаптарға сәйкес іріктелетін, қылмыстық істі қарауға қатысатын Қазақстан азаматтары. Олар сот отырысында зерттелген дәлелдемелерді бағалауға, төрағалық етуші судья арқылы сұрақтар қоюға және істің мән-жайын түсінуге қажетті түсіндірмелер алуға құқылы. Бұл ретте сот процесі заң талаптарына сәйкес жүргізіліп, судья мен алқабилердің өкілеттіктері заңмен айқындалады.
Алқабилердің қатысуы азаматтардың сот төрелігіне араласуына мүмкіндік береді. Сонымен бірге бұл институт алқабилердің бейтараптығын, дәлелдемелерді мұқият бағалауын және сот талқылауының заңда белгіленген тәртіппен өтуін талап етеді.
Жаңа Конституциядағы алқабилердің орны
2026 жылғы 15 наурыздағы республикалық референдумда қабылданған Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясында сот төрелігіне қатысты негізгі қағидаттар бекітілген. Конституцияның 76-бабының 2-тармағында сот билігінің азаматтық, әкімшілік, қылмыстық және заңда көзделген өзге де іс жүргізу нысандары арқылы жүзеге асырылатыны, ал заңда белгіленген жағдайларда қылмыстық сот ісін жүргізу алқабилердің қатысуымен өтетіні көрсетілген.
Бұл норманың мәні – алқабилердің қатысуын сот төрелігін жүзеге асырудың заңмен реттелетін нысаны ретінде конституциялық деңгейде бекіту. Сонымен қатар Конституцияның 78-бабында судьяның тәуелсіздігі, айыпталушының өзінің кінәсіздігін дәлелдеуге міндетті еместігі және адамның кінәлі екеніне қатысты кез келген күмәннің оның пайдасына қарастырылуы сияқты маңызды кепілдіктер көзделген.
Жаңа Конституциядағы алқабилерге қатысты норманы бұрынғы Конституциямен салыстырғанда, негізгі қағидаттың сақталғанын атап өткен жөн. Бұрынғы Конституцияның 75-бабының 2-тармағында да заңда көзделген жағдайларда қылмыстық сот ісін жүргізудің алқабилердің қатысуымен жүзеге асырылатыны белгіленген болатын. Жаңа Конституцияда осы ереже 76-баптың 2-тармағында көрініс тапты. Демек, бұл жерде алқабилер институтын алғаш рет енгізу емес, оның құқықтық сабақтастығын сақтау туралы сөз болып отыр.
Алқабилер сотының қоғам үшін маңызы
Алқабилер институтының басты ерекшелігі – сот төрелігіне азаматтардың қатысу мүмкіндігін қамтамасыз етуі. Бұл азаматтардың заңды құрметтеуіне, сот процесінің мәнін түсінуіне және құқықтық мәдениеттің қалыптасуына ықпал етеді.
Сонымен бірге алқабилер соты барлық мәселені өздігінен шешетін әмбебап тетік емес. Оның тиімділігі істің жан-жақты қаралуына, тараптардың құқықтарының сақталуына, дәлелдемелердің заңды түрде зерттелуіне және алқабилердің өз міндеттерін адал орындауына байланысты. Сондықтан азаматтардың сотқа қатысуы кәсіби судьялардың заңды басшылыққа алуымен және сот тәуелсіздігінің кепілдіктерімен ұштасуы қажет.
Тарихи тұрғыдан қарағанда, қазақтың билер соты мен қазіргі алқабилер институтының арасында қоғам өкілдерінің әділдік орнатуға қатысуы тұрғысынан сабақтастық бар. Алайда олардың ұйымдастырылуы мен құқықтық өкілеттіктері әртүрлі екенін ескеру қажет. Бірі – дәстүрлі құқықтық мәдениеттің көрінісі, екіншісі – қазіргі заңнамаға негізделген сот ісін жүргізу нысаны.
Қорытынды
Алқабилер соты – сот төрелігіне азаматтардың қатысуын қамтамасыз ететін маңызды құқықтық институт. Оның Қазақстанда қалыптасу тарихы сот жүйесінің дамуымен, азаматтардың құқықтарын қорғау кепілдіктерінің нығаюымен тығыз байланысты.
Жаңа Конституцияда алқабилердің қатысуымен сот ісін жүргізу қағидатының сақталуы құқықтық сабақтастықты көрсетеді. Ал тарихи билер сотымен салыстыру ұлттық құқықтық мұраны қазіргі заманғы әділет жүйесімен байланыстыра қарауға мүмкіндік береді. Ең бастысы – сот төрелігінің заңдылығы, тәуелсіздігі және адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғау қағидаттарының іс жүзінде қамтамасыз етілуі.
А.Медеуова