Атом энергетикасы туралы сөз болғанда, адамдарда туындайтын алғашқы сұрақтардың бірі – қауіпсіздік мәселесі. Қазіргі атом электр станцияларында радиациялық қауіпсіздік қалай қамтамасыз етіледі ? Қандай технологиялар ықтимал тәуекелдердің алдын алуға мүмкіндік береді? Неліктен мамандар АЭС қауіпсіздігі кез келген штаттан тыс жағдай туындағанға дейін қамтамасыз етіледі деп айтады? Осы және басқа да сұрақтарға ҚР ҰЯО РМК «Атом энергиясы институты» филиалының бас инженері Александр Геннадьевич Коровиков жауап береді. Қазіргі заманғы атом электр станцияларын талқылаған кезде, қауіпсіздік әрқашан басты басымдық ретінде айтылады. Неліктен?
Бұл шынымен де солай. Бүгінгі таңда қауіпсіздік кез-келген заманауи атом электр станциясын пайдаланудың негізгі принципі болып табылады. Сонымен қатар, біз бір техникалық шешім туралы емес, бір уақытта жұмыс істейтін инженерлік, ұйымдастырушылық және цифрлық жүйелердің тұтас кешені туралы айтып отырмыз.
Соңғы онжылдықтарда атом энергетикасы айтарлықтай өзгерді. Салада жаңа бақылау технологиялары, заманауи цифрлық басқару жүйелері және қатаң халықаралық талаптар пайда болды. Нәтижесінде заманауи атом станциялары радиациялық қауіпсіздік тұрақты бақылауда болатын жоғары технологиялық нысандар болады.
Қазіргі заманғы радиациялық қауіпсіздік жүйесінің негізі неде?
Бүкіл жүйенің негізі — тереңдетілген қорғаныс принципі. Оның мәні — қауіпсіздікті бірден бірнеше тәуелсіз деңгейлер қамтамасыз етеді. Егер қандай да бір себептермен олардың біреуі өз қызметін тоқтатса, қалғандары радиоактивті заттардың таралуына жол бермейді.
Бірінші тосқауыл — отын матрицасының өзі, ол отынның ішінде бөліну өнімдерін сақтайды. Келесі деңгей — жылу бөлетін элементтердің герметикалық қабығы. Содан кейін жылутасымалдағыш айналымының берік герметикалық контуры келеді. Соңғы қорғаныс тосқауылы — реактордың жаппай қорғаныс қабығы немесе сыртқы және ішкі әсерлерге төтеп бере алатын контайнмент.
Дәл осындай көп сатылы жүйе қазіргі заманғы атом электр станцияларының жоғары деңгейідегі қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.
Мамандар станциядағы радиациялық жағдайды үнемі қалай бақылайды?
Бұл міндетті радиациялық бақылаудың автоматтандырылған жүйесі – РБАЖ орындайды.
Ол жүздеген стационарлық датчиктерді, спектрометрлерді, дозиметрлерді және ақпаратты бірыңғай ақпараттық желіге беру құралдарын біріктіреді. Жүйенің басты ерекшелігі — бақылау үздіксіз және адамның қатысуынсыз жүзеге асырылады.
РБАЖ өндірістік жайлардағы және станция аумағындағы гамма-сәулелену дозасының қуатын тәулік бойы бақылайды, ауадағы радиоактивті аэрозольдер мен инертті газдардың көлемдік белсенділігін өлшейді, технологиялық ортадағы радионуклидтердің құрамын бақылайды, сондай-ақ қоршаған ортаға газ аэрозоль шығарындылары мен сұйықтардың төгілуін бақылайды.
Барлық ақпарат автоматты түрде орталық радиациялық бақылау пунктіне түседі, онда ол өңделеді, мұрағатталады және нақты уақыт режимінде мамандарға көрсетіледі.
Мұндай жүйелер өзгерістерге қаншалықты тез жауап бере алады?
Бірден дерлік.
Қазіргі заманғы автоматтандырылған жүйелер радиациялық ортадағы шамалы өзгерістерді де анықтай алады. Егер бақыланатын параметрлер белгіленген деңгейге жетсе, жүйе автоматты түрде ескерту немесе авариялық сигналдарды қалыптастырады, ауытқудың пайда болу орнын анықтайды, ақпаратты оперативті персоналға береді және барлық оқиғаларды құжаттайды.
Бұл қажетті шешімдерді мүмкіндігінше тез қабылдауға және қорғаныс шараларын уақтылы жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Мұндай жүйелерде қандай заманауи технологиялар қолданылады?
Бүгінгі таңда радиациялық бақылау жүйелері жалпыстанциялық ақпараттық-басқару кешендерімен біріктірілген.
Цифрлық технологиялар, жасанды интеллект элементтері, резервтік байланыс арналары, өзін-өзі диагностикалау құралдары және автоматтандырудың жоғары дәрежесі қолданылады. Бұл үйлесім станцияның технологиялық параметрлерін және радиациялық жағдайды бір уақытта талдауға мүмкіндік береді, бақылаудың сенімділігін арттырады және маңызды ақпараттың жоғалуын болдырмайды.
Персоналдың қауіпсіздігі қалай қамтамасыз етіледі?
Жұмысшыларды қорғау радиациялық қауіпсіздік жүйесінің міндетті бөлігі болып табылады.
Бақыланатын аймақтардағы жұмыстарды орындайтын әрбір жұмыскер алынған сәулелену дозасын тіркейтін жеке дозиметрмен қамтамасыз етіледі. Жұмыскерлер заманауи жеке қорғаныс құралдарын пайдаланады, үнемі медициналық тексеруден өтеді және міндетті түрде радиациялық қауіпсіздік мәселелері бойынша оқытудан өтеді.
Сонымен қатар, сәулелену деңгейі жоғары болуы мүмкін аймақтарда қашықтан басқарылатын манипуляторлар мен роботтық кешендер кеңінен қолданылады. Бұл адамның ықтимал қауіпті жағдайларда болу уақытын азайтуға мүмкіндік береді.
Станцияның сыртындағы радиациялық жағдай бақыланады ма?
Әрине. Экологиялық мониторинг қауіпсіздік жүйесінің ажырамас бөлігі болып табылады.
Санитарлық-қорғау аймағында және бақылау аймағында радиациялық жағдайды бақылаудың автоматтандырылған посттары жұмыс істейді. Атмосфералық ауа, су, топырақ, өсімдіктер мен ауылшаруашылық өнімдерінің сынамалары үнемі зерттеліп отырады.
Мұндай бақылаулардың нәтижелері қазіргі заманғы атом электр станцияларын қалыпты пайдалану кезінде радиациялық жағдай табиғи фон деңгейінде қалатынын және белгіленген нормативтерге сәйкес келетінін растайды.
Егер штаттан тыс жағдай туындаса не болады?
Әрбір атом электр станциясы мұндай жағдайларға алдын-ала дайындалады.
Ол мақсатта авариялық ден қою жоспарлары әзірленеді, персоналдың жаттығулары және шұғыл қызмет бөлімшелерімен бірлескен оқу-жаттығулар жүйелі түрде өткізіледі. Мұндай дайындық кәсіби дайындықтың жоғары деңгейін сақтауға мүмкіндік береді және штаттан тыс жағдай туындаған жағдайда барлық қатысушылардың нақты өзара іс-қимылын қамтамасыз етеді.
Қауіпсіздік талаптарының сақталуын кім бақылайды?
Бақылау бірден бірнеше деңгейде жүзеге асырылады.
Пайдаланылатын ұйымнан басқа талаптардың сақталуын ұлттық реттеуші органдар, сондай-ақ халықаралық ұйымдар тексереді. Сонымен қатар, атом электр станцияларын пайдалануға қойылатын талаптар әлемдік тәжірибені, ғылымның дамуын және жаңа технологиялардың пайда болуын ескере отырып үнемі жетілдіріліп отырады.
Қазіргі заманғы атом электр станциялары бүгінде бірнеше ондаған жыл бұрынғыға қарағанда қауіпсіз деп айта аламыз ба?
Қазіргі заманғы радиациялық қауіпсіздік жүйелері өзара байланысты инженерлік, техникалық және ұйымдастырушылық шешімдер кешенін білдіреді.
Көп деңгейлі қорғаныс, үздіксіз радиациялық бақылау, цифрлық технологиялар, персоналды даярлаудың жоғары деңгейі және халықаралық талаптарды қатаң сақтау атом электр станцияларын сенімді және қауіпсіз пайдалануды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Радиациялық қауіпсіздік бір реттік іс – шара емес, мыңдаған мамандардың күнделікті жүйелі жұмысы екенін түсіну маңызды. Олардың білімі, жауапкершілігі және үздіксіз технологияларды жетілдірудің арқасында атом энергетикасы біздің елдерімізде энергетикалық қауіпсіздік мен тұрақты дамуды қамтамасыз ететін электр энергиясын өндірудің ең сенімді және экологиялық таза көздерінің бірі болып қала береді.