Қазақстанның Конституциясында білім мен ғылымның стратегиялық маңызына басымдық берілуі – мемлекеттің ертеңін адам капиталымен, ұрпақтың танымымен және зияткерлік әлеуетімен байланыстыратын маңызды ұстаным. Алайда білімді стратегиялық бағыт деп жариялау өздігінен сапалы оқытуға кепіл бола алмайды. Оның нәтижесі мектептегі күнделікті жұмыстан, мұғалімнің кәсіби ұстанымынан, білім беру стандарттарының орындалуынан, оқушыға жасалған жағдайдан көрінуі керек. Мектеп салу, кабинетті жабдықтау, жаңа технология енгізу – қажетті қадамдар. Бірақ осының бәрі баланың білімін тереңдетіп, өздігінен ойлауына, үйренгенін өмірде қолдануына жол ашқанда ғана көзделген мақсатқа қызмет етеді.
Осы мәселелер төңірегінде білім саласында ұзақ жыл еңбек еткен Жамыханова Бибісара Жамыханқызымен әңгімелестік. Еңбек жолын физика пәнінің мұғалімі болып бастаған ол кейін бірнеше мектепте директорлық қызмет атқарып, аудандық білім бөлімінің әдістемелік кабинетіне де жетекшілік еткен. Әртүрлі мектептің тыныс-тіршілігін көріп, мұғалімнің сабағынан бастап, оқу үдерісін ұйымдастыру мен әдістемелік жұмыстың қырларына дейін тәжірибеден өткізген маманның ойлары білім саласындағы өзгерістерді іс жүзіндегі міндеттермен байланыстыра қарастыруға мүмкіндік береді.
— Бибісара Жамыханқызы, әңгімемізді Конституциядағы білім мен ғылымның стратегиялық маңызы туралы бастасақ. Сіздің ұзақ жылғы тәжірибеңізге сүйенсек, бұл басымдық білім беру саласына қандай міндет жүктейді?
— Конституцияға енгізілген өзгерістер туралы ойланғанда, ең алдымен, білімге басымдық берілуінің маңызын көремін. Бұрын өркениеттің дамуын көбіне техникалық жетістіктермен, өндірістің өсуімен, жаңа құрал-жабдықтармен байланыстыратынбыз. Қазір мемлекеттің басты капиталы – адам деген түсінік алдыңғы қатарға шықты. Адамның білімі, ойлау қабілеті, ғылымға қосатын үлесі, қоғамда өз орнын таба білуі елдің дамуына ықпал етеді. Осы тұрғыдан алғанда, білім мен ғылымға стратегиялық маңыз беру – ең дұрыс бағыт.
Бірақ мұны тек бір саланың міндеті деп түсінбеу керек. Мемлекет білімге жағдай жасайды, мектеп оқу үдерісін ұйымдастырады, мұғалім білім береді, ата-ана баласына қолдау көрсетеді, ал оқушы сол мүмкіндікті пайдалануға ұмтылады. Бұлардың әрқайсысы өз міндетін атқарғанда ғана ортақ нәтиже шығады. Әсіресе ұстаздың жауапкершілігі үлкен. Өйткені Конституцияда белгіленген басымдық баланың күнделікті оқуында сезілмесе, оны тек құжаттағы жақсы сөз ретінде қабылдап қоюымыз мүмкін.
Білімді стратегиялық бағыт деп жариялау мектеп салу немесе оған құрал-жабдық әперумен шектелмеуі керек. Әрине, мектептің жарық, жылы, қауіпсіз болғаны, зертханалық құралдардың жеткілікті болғаны қажет. Бірақ осының бәрі не үшін жасалады? Баланың сапалы білім алуы үшін. Демек, ғимараттың жағдайымен бірге сол мектепте оқушының нені үйреніп жатқанына, алған білімін қаншалықты меңгергеніне, мұғалімнің оқыту мақсатына жете алғанына да назар аудару қажет.
Мемлекет білім саласына қаражат бөледі. Ол қаражат халықтың салығынан жиналады. Сондықтан оны тиімді пайдалану – тек қаржыға жауапты адамдардың емес, мектептегі әр қызметкердің де міндеті. Мұғалім өз жұмысын сапалы атқарып, мектеп басшысы оқу үдерісін дұрыс ұйымдастырып, әр қызметкер өз міндетін түсініп орындаса, жұмсалған қаржының нәтижесі де айқындала түседі. Қаншама қаражат жұмсалғанына ғана емес, оның балаға қандай пайда әкелгеніне қарауымыз керек.
— Конституциядағы өзгерістерді мектептегі тәртіппен және әр адамның өз міндетін білуімен де байланыстыруда құқықтық сауаттың орны қандай?
— Заң адам үшін қажет. Заңның мақсаты – адамның өмірін реттеу, құқығын қорғау, қоғамдағы тәртіпті сақтау. Егер адам заңды білсе, өз құқығы мен міндетін түсінсе, көп мәселенің алдын алуға болады. Сондықтан құқықтық сауатты бала кезден қалыптастыру маңызды. Балаға тек «мынаны істеуге болады, мынаны істеуге болмайды» деп тізіп бермей, оның себебін түсіндіру керек.
Мектептің өзінде де белгілі бір тәртіп, талап, міндеттер бар. Оқушының ережесі, мұғалімнің міндеті, ата-ананың жауапкершілігі – бәрі бір-бірімен байланысты. Мұны мектептің ішкі өмірін реттейтін ортақ қағида деп қарастыруға болады. Бала мектеп ережесін орындағанда, тек мұғалімнің айтқанын істеп қоймайды. Өзге адамның құқығын сыйлауды, ортақ тәртіпті сақтауды үйренеді. Тәртіп – дамуға кедергі емес, керісінше, ортақ мақсатқа жетудің негізі.
Құқықтық сауат тек оқушыға ғана керек емес. Мектептегі әр қызметкер де өзінің міндетін нақты білуі тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, Конституция негіздерін, құқық пен заңның маңызын, жеке қауіпсіздікті түсіндіруге арналған сабақтардың мазмұны жүйелі болғаны дұрыс. Мен соңғы кезде білім беру саласында осы бағыттарға арналған жаңа пәндер мен оқу мазмұны туралы естіп, қызығушылық таныттым. Мысалы, Конституция негіздері, құқық негіздері, Заң мен норма, Қауіпсіздік негіздері сияқты атаулар аталды. Менің түсінуімше, мұндай тақырыптарды оқушының жасына қарай біртіндеп күрделендіріп, өмірлік жағдайлармен байланыстырып оқыту маңызды. Дегенмен, нақты пән атауы, қай сыныпта оқытылатыны және оқу бағдарламасының мазмұны тиісті ресми құжаттарға сәйкес нақтылануы керек.
— Сіз білім беру стандартты бірнеше рет ерекше атап өттіңіз. Оның Конституциядағы білімге басымдық беру қағидатымен байланысын қалай түсіндіресіз?
— Меніңше, бұл – білім саласындағы негізгі мәселелердің бірі. Қай мектепте оқыса да, бала қажетті білімді алуға мүмкіндік иеленуі керек. Мектеп мемлекеттік пе, жекеменшік пе, қалада ма, ауылда ма – оның бәрі білім беру саласындағы бекітілген талаптарды сақтауға тиіс. Стандарттың маңызы осында.
Стандарт дегеніміз – мұғалімге өз бетінше жұмыс істеуге мүлде мүмкіндік бермеу емес. Мұғалімнің өзіндік әдісі, сабақ өткізу тәжірибесі, оқушыға білім жеткізудің тиімді жолдары болуы мүмкін. Бірақ баланың белгілі бір сыныпта қандай білім мен дағдыны меңгеруі керектігі айқындалуы қажет. Сол ортақ талап орындалғанда ғана оқушының қай мектепте білім алғанына қарамастан, негізгі білімді игеру мүмкіндігі сақталады.
Меніңше, стандарттың тағы бір маңызды жағы – мектептің атағына немесе сыртқы мүмкіндігіне қарап, баланың алатын негізгі білімін әртүрлі деңгейде қалдырмау. Қандай мектеп болса да, оқушының білім алуына қатысты ортақ талаптарды орындауға тиіс. Бұл жерде стандарт баланы бір қалыпқа салу үшін емес, әр баланың білім алу құқығын қорғау үшін қажет.
Осыны білімнің сапасымен де байланыстыру керек. Біз кейде баланың баға алғанына қарап қуанамыз. Мысалы, физикадан Ньютонның үш заңын, формулаларды жаттады делік. Сұрасаң айтып береді, есепті де формулаға салып шығарады. Бірақ ол тақырыпты терең түсінді ме? Күнделікті өмірде сол білімді қолдана ала ма? Есепті шығарудың бір ғана жолын біле ме, әлде бірнеше тәсілді салыстырып, ең тиімдісін таңдай ала ма? Сапа дегеніміз – осы сұрақтарға жауап беру.
Сондықтан мұғалімге де тек өз пәнін жатқа білу аздық етеді. Пәнаралық байланысты түсіну маңызды. Физика мен химияның өзара ұштасатын тұстары көп. Бір құбылысты бір пәннің шеңберінде ғана түсіндіре салмай, басқа ғылыммен байланысын көрсете алсақ, оқушының түсінігі тереңдейді. Мұғалім «мен физикпін, химияны химик түсіндіреді» деп шектелмей, өз пәніне қатысты негізгі байланыстарды білуі керек. Бұл баланың дүниені тұтас түсінуіне көмектеседі.
— Жайлы мектептер, жасанды интеллект, интерактивті тақталар білім сапасын арттыруға ықпал етуде, оның ішінде ауыл мектептерінің мүмкіндігін теңестіру үшін қандай мәселелерге назар аударған жөн?
«Жайлы мектеп» деген атаудың өзінде үлкен міндет жатыр. Жайлы мектеп –тек жаңа ғимарат немесе әдемі жабдықталған кабинет емес. Ол баланың қауіпсіз білім алуына, мұғалімнің сапалы сабақ өткізуіне, оқу үдерісінің дұрыс ұйымдастырылуына жағдай жасалған орта. Қанша қаржы жұмсалса да, осы мектептің ішінде білім беру нәтижесі болуы керек.
Жасанды интеллектке қатысты да осы ұстанымды сақтау керек. Қазір ақпаратты жылдам табуға, мәтін құрастыруға, түрлі тапсырманы орындауға мүмкіндік беретін құралдар бар. Бірақ оқушы дайын жауапты көшіріп алып, оны түсінбесе, бұл білімнің қалыптасқанын білдірмейді. Мұғалім баланы ақпаратты тексеруге, дереккөзін қарауға, салыстыруға және өз қорытындысын жасауға үйретуі қажет. Цифрлық сауаттылық дегеніміз құралды қолдана білу ғана емес, оның көмегімен алынған ақпаратқа саналы қарау.
Мен мектепте информатика мен интерактивті тақтаға қатысты оқытуға, жаңа мүмкіндіктерді меңгеруге қызығушылық танытқан кезеңдерді де көрдім. Мұндай жаңалықтар қызықты, пайдалы. Бірақ технологияның мүмкіндігін толық пайдалану үшін мұғалімнің оны түсінуі, қолдану мақсатын білуі және қажет жағдайда әдістемелік көмек алуы маңызды.
Ауыл мен қала мектебінің мүмкіндігін теңестіру де осыдан бөлек емес. Ауылдағы мектепте интернет дұрыс істемесе, цифрлық ресурстарды пайдалану қиындайды. Кей жерде қажетті құрал-жабдықтың бәрі болмауы мүмкін. Сондықтан ауыл мектебіне де жағдай жасау керек. Жайлы мектеп тек аудан орталығында емес, ауылдағы балаға да қажет. Оқушы саны аз болғаны үшін ауыл баласының білім алу мүмкіндігі шектелмеуі тиіс. Бала қай жерде тұрса да, сапалы білімге қол жеткізуге мүмкіндік алуы керек.
Білімнің стратегиялық маңызы туралы айтқанда, ең алдымен баланы естен шығармауымыз керек. Бөлінген қаржы да, салынған мектеп те, енгізілген технология да, бекітілген стандарт та түптеп келгенде оқушының дамуына қызмет етеді. Бала сапалы білім алса, өз құқығы мен міндетін түсінсе, ойлануды және шешім қабылдауды үйренсе, онда білімге берілген басымдықтың нәтижесі көріне бастайды.
Бибісара Жамыханова Жамыханқызына көпжылдық педагогикалық тәжірибесімен бөлісіп, білім саласындағы өзгерістерге қатысты ойларын ортаға салғаны үшін «Атамекен» редакциясы атынан алғыс айтамыз. Ұстаздық жолда жинақталған тәжірибе мен байыпты пайым білімнің мәнін тереңірек түсінуге, Конституцияда белгіленген бағыттың мектеп өмірінде қалай жүзеге асуы керектігі туралы ойлануға мүмкіндік береді.
Сұхбаттасқан Жұмахан Байғазықызы