Жаңа Конституция жобасының халық талқысына шығарылуы – Қазақстандағы саяси жаңғыру үдерісіндегі маңызды кезең. Ұсынылып отырған өзгерістердің ішінде Ұлттық Құрылтай, Халық Кеңесі және «Миранда ережесінің»енгізілуі ерекше назар аудартады. Бұл бастамалар мемлекетті басқаруда азаматтардың рөлін арттыруға және құқықтық кепілдіктерді күшейтуге бағытталғанын көрсетеді.
Ең алдымен, Ұлттық Құрылтайдың конституциялық деңгейде бекітілуі – тарихи және саяси тұрғыдан символдық мәні бар қадам. Құрылтай қазақ қоғамында кеңесу, ортақ шешім қабылдау дәстүрімен байланысты. Жаңа Конституцияда бұл институттың пайда болуы билік пен қоғам арасындағы диалогты жүйелі етуге бағытталған. Алайда, Құрылтайдың нақты өкілеттігі мен қабылдайтын шешімдерінің міндеттілік деңгейі айқындалмаса, оның рөлі кеңесші орган шеңберінде ғана қалып қою қаупі бар. Сондықтан бұл институттың тиімділігі оның формалды емес, нақты саяси салмағына байланысты болмақ.
Халық Кеңесінің енгізілуі де азаматтардың мемлекеттік шешімдер қабылдау процесіне қатысуын кеңейтуге арналған тетік ретінде ұсынылып отыр. Бұл — демократиялық басқару қағидаттарын нығайтуға бағытталған оң қадам. Дегенмен, Халық Кеңесінің құрамы, оны қалыптастыру тәртібі және билік органдарына ықпал ету механизмдері ашық әрі әділ болмаса, ол да декларативті сипатта қалуы мүмкін. Сондықтан бұл органның шынайы қоғамдық өкілдікке айналуы аса маңызды.
Ал «Миранда ережесінің» Конституция деңгейінде бекітілуі – адам құқықтарын қорғау саласындағы елеулі жаңалық. Күдікті немесе айыпталушының өз құқықтары туралы алдын ала хабардар етілуі құқықтық мемлекет қағидаттарын күшейтеді және құқық қорғау органдарының жауапкершілігін арттырады. Бұл норма азаматтардың заң алдындағы қорғалу деңгейін арттырып, әділ сот төрелігіне деген сенімді күшейтуі мүмкін. Алайда, оның нақты орындалуы құқық қолдану тәжірибесіне тікелей байланысты екенін естен шығармау қажет.
Жалпы алғанда, жаңа Конституция жобасында ұсынылған бұл институттар қоғамды басқарудың жаңа үлгісіне ұмтылысты көрсетеді. Олар қағаз жүзінде ғана қалып қоймай, нақты саяси және құқықтық мазмұнмен толықтырылған жағдайда, мемлекет пен қоғам арасындағы сенімді нығайтуға мүмкіндік береді. Сондықтан халықтық талқылау кезеңінде әрбір норманың мәні терең сараланып, азаматтық қоғамның ұсыныстары ескерілуі – реформаның табысты болуының басты шарты.
Абдимолдаева Жанат Алиакпаровна, Жамбыл ауданының маслихат депутаты