Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Жаңа тарихи кезеңдегі Қазақстанның өзекті міндеттері» атты Жолдауында көтерілген білім беру саласын жетілдіру, мұғалімнің мәртебесін көтеру, артық жүктемені азайту, цифрлық технологияларды тиімді пайдалану және өскелең ұрпаққа сапалы тәрбие беру мәселелері – бүгінгі мектеп өмірімен тікелей сабақтас, аса маңызды міндеттер. Мұғалім ретінде мен бұл бастамаларды білім саласының болашағына бағытталған, уақыт талабынан туындаған өзекті қадамдар деп қабылдаймын.
Білім – ұлттың ертеңін айқындайтын ең басты құндылық. Ал сол білімнің сапасы мұғалімнің кәсіби шеберлігіне, шығармашылық ізденісіне және оқушыға деген ықыласына байланысты. Сондықтан ұстаздың негізгі міндеті – қағаз толтыру немесе есеп берумен шектелмей, баланың бойына білім мен ізгілік дәнін егу, оның қабілетін ашып, өмірден өз орнын табуына жол көрсету. Мемлекет басшысының оқу-ағарту саласындағы артық жүктемені азайту, қағазбастылықтан арылту жөніндегі тапсырмаларының мәні де осында деп ойлаймын.
Күнделікті мектеп тәжірибесінде мұғалім сабақ жоспарын әзірлеумен, оқу материалдарын іріктеумен, оқушының білімін бағалаумен, тәрбиелік жұмыстар жүргізумен қатар, түрлі есептер мен құжаттарды толтыруға да уақыт жұмсайды. Әрине, оқу үдерісін жүйелі ұйымдастыру үшін құжат жүргізу қажет. Алайда бір мәліметті бірнеше платформаға қайта-қайта енгізу, мазмұны ұқсас есептерді әртүрлі үлгіде дайындау мұғалімнің уақытын алады. Сол уақытты оқушының біліміндегі олқылықтарды анықтауға, қосымша сабақ өткізуге, дарынды балалармен жеке жұмыс жүргізуге немесе тәрбиелік мәселелерді шешуге жұмсауға болар еді. Демек, қағазбастылықты азайту – жай ғана жұмысты жеңілдету емес, білім сапасын арттыруға жасалған нақты қадам.
Бұл ретте цифрлық платформалардың мүмкіндігін тиімді пайдалану маңызды. Электрондық журналдар, бірыңғай білім беру жүйелері, цифрлық оқу материалдары мен заманауи технологиялар мұғалімнің жұмысын жеңілдетіп, оқушының білім алуына жаңа мүмкіндіктер ашуы тиіс. Бірақ цифрландыру қағаз құжаттардың орнын экрандағы қосымша есептермен алмастыруға айналмауы керек. Жаңа технологияның басты мақсаты – педагогтің уақытын үнемдеу, ақпараттың қолжетімділігін арттыру және оқу үдерісінің сапасын жақсарту. Әр платформа мұғалімге қосымша міндет жүктемей, керісінше, оның жұмысын оңтайландырғаны жөн. Сондай-ақ цифрлық құралдарды енгізгенде мектептердің техникалық мүмкіндіктері мен мұғалімдердің қажеттіліктері ескерілуі қажет.
Ұстаз мәртебесі мәселесі де ерекше назар аударуды қажет етеді. Мұғалім – тек білім беруші маман емес, ол – жас ұрпақтың дүниетанымын қалыптастыратын, адамгершілік қасиеттерін дамытатын, өмірлік бағдарын айқындауға ықпал ететін тұлға. Сондықтан мұғалімнің қоғамдағы беделін көтеру оның еңбегін бағалаумен ғана емес, кәсіби абыройын қорғаумен де өлшенеді. Оқушы алдында ұстаздың қадірін түсіретін әрекеттерге жол бермеу – баршамызға ортақ жауапкершілік.
Мұғалім мен оқушы арасындағы қарым-қатынас өзара сыйластық пен сенімге құрылуы керек. Ұстаз баланы құрметтеуге, оның пікірін тыңдауға, әділ бағалауға міндетті болса, оқушы да мұғалімнің еңбегін қадірлеп, мектеп тәртібін сақтауы тиіс. Бұл жерде ата-ананың рөлі де айрықша. Балаға мұғалімді құрметтеудің үлгісін көрсету, туындаған мәселені сабырмен әрі мәдениетті түрде шешу отбасындағы тәрбиеден басталады. Мұғалімнің беделін қорғау дегеніміз – оның қателігін елемеу емес, кез келген мәселені заңға, әділдікке және өзара құрметке сүйене отырып шешу. Ұстаздың қадірі сақталған ортада білімге деген құрмет те артады.
Мемлекет басшысы көтерген «Заң және тәртіп» қағидатының мектептегі тәрбиелік мәні ерекше. Заңды құрметтеу, өз міндетін білу, өзгенің құқығын сыйлау, жасаған әрекетіне жауап беру – саналы азаматқа тән қасиеттер. Бұл құндылықтарды оқушыға тек ереже жаттату арқылы қалыптастыру мүмкін емес. Ең алдымен, мектептің күнделікті өмірінде әділдік пен тәртіп орнығып, әр бала өзін қауіпсіз сезінетін орта қалыптасуы керек.
Мәселен, оқушының мектептің ішкі тәртіп ережелерін сақтауы, сабаққа уақытында келуі, қоғамдық орындарда өзін мәдениетті ұстауы, жол қозғалысы ережелерін білуі, буллинг пен кибербуллингке жол бермеуі – «Заң және тәртіп» қағидатының нақты көріністері. Құқықтық тәрбие сағаттары, пікірталастар, мектеп инспекторларымен кездесулер, өмірлік жағдаяттарды талдау арқылы балалар заң талаптарының мәнін түсінеді. Ең бастысы, олар тәртіпті жазадан қорыққандықтан емес, өзінің және айналасындағы адамдардың қауіпсіздігі мен құқығын құрметтегендіктен сақтауды үйренуі қажет.
Ал «Адал азамат» бағдарламасы жас ұрпақтың бойына ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды сіңіруге бағытталған. Адалдық, әділдік, жауапкершілік, еңбекқорлық, отаншылдық, мейірімділік пен өзара құрмет – тәрбиелі тұлғаның негізгі қасиеттері. Бұл құндылықтар мектепте ұйымдастырылатын іс-шаралармен ғана шектелмеуі керек. Олар әр сабақтың мазмұнынан, мұғалімнің іс-әрекетінен, оқушының күнделікті қарым-қатынасынан көрініс тапқаны жөн.
Мысалы, оқушының бақылау жұмысын өз бетінше орындауы, өзгенің еңбегін иемденбеуі, сыныптасына қолдау көрсетуі, мектеп мүлкіне ұқыпты қарауы, қоғамдық жұмысқа белсенді қатысуы – адал азамат тәрбиелеудің нақты қадамдары. Сенбіліктер мен экологиялық акциялар балаларды табиғатты қорғауға үйретсе, қайырымдылық шаралары жанашырлық пен мейірімділікті қалыптастырады. Ал мектептегі ортақ ережелерді барлығына бірдей қолдану әділдік ұғымын терең түсінуге көмектеседі. Осындай қарапайым әрекеттер арқылы бала бойында азаматтық жауапкершілік қалыптасады.
Дегенмен, тәрбие жұмысын тек мектептің мойнына жүктеу дұрыс емес. Бала тәрбиесі – отбасы, мектеп және қоғамның бірлескен еңбегінің нәтижесі. Мектепте адалдық пен тәртіп туралы айтылып, ал күнделікті өмірде оған қарама-қайшы әрекеттер көрініс тапса, тәрбиенің әсері әлсірейді. Сондықтан ата-ана, мұғалім және қоғам өкілдері ортақ мақсатқа жұмылып, балаға өнегелі үлгі көрсетуі қажет.
Меніңше, бүгінгі білім беру жүйесінің басты мақсаты – оқушыға мол ақпарат беру ғана емес, алған білімін өмірде қолдана алатын, сыни ойлайтын, өз ісіне жауап беретін, елінің болашағына бейжай қарамайтын азамат тәрбиелеу. Бұл міндетті жүзеге асыру үшін мұғалімге сенім, кәсіби еркіндік және шығармашылық ізденіске мүмкіндік қажет. Артық есеп пен негізсіз жүктеме азайып, цифрлық технологиялар өз міндетін тиімді атқарған жағдайда ұстаздың оқушымен жұмыс істеуге, оның жеке қабілетін дамытуға және сапалы білім беруге жұмсайтын уақыты көбейеді.
Қорыта айтқанда, Мемлекет басшысы көтерген бастамалардың нәтижесі мектеп өміріндегі нақты өзгерістерден көрінуі тиіс. Қағазбастылықтың азаюы, заманауи платформалардың тиімділігі, мұғалім беделінің артуы және «Заң және тәртіп», «Адал азамат» құндылықтарының күнделікті тәрбие жұмысына енуі – бір-бірімен тығыз байланысты үдерістер. Ұстазға жағдай жасау – білімге жағдай жасау, ал білімге жасалған инвестиция – елдің болашағына салынған инвестиция. Өйткені ұлттың ертеңі бүгінгі мектеп партасында отырған баланың саналы, білімді, адал әрі жауапты азамат болып қалыптасуына байланысты. Ал сол биік мақсатқа жету жолында мұғалімнің еңбегі әрдайым лайықты бағаланып, ұстаз бен оқушы арасындағы сенім мен сыйластық берік сақталуы керек.
Елдар Жақыпбеков,
«Қарғалы №3 ОМ» директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары
