Меншік құқығы – кез келген құқықтық мемлекеттің экономикалық және әлеуметтік іргетасы. Ол азаматтың дербестігін, кәсіпкерлік еркіндігін және қоғамның тұрақты дамуын қамтамасыз ететін негізгі конституциялық институттардың бірі. Қазақстан жағдайында меншік құқығының мазмұны мен кепілдіктері Қазақстан Республикасының Конституциясы арқылы бекітілген.
Конституциялық реформалар меншік құқығының тек жария етілуімен шектелмей, оны қорғау тетіктерін жетілдіруді, мемлекет пен жеке тұлға арасындағы тепе-теңдікті сақтауды, сондай-ақ нарықтық қатынастарға бейімдеуді мақсат етеді.
Конституцияда меншік құқығы танылып, оған кепілдік берілетіні бекітілген. Негізгі қағидалар:
- Мемлекеттік және жеке меншік тең қорғалады;
- Меншікке қол сұғылмайды;
- Сот шешімінсіз ешкім өз мүлкінен айырылмайды;
- Мемлекеттік қажеттілік үшін мүлікті мәжбүрлеп алу тек заңмен көзделген жағдайда және тең құнды өтемақы төленгенде ғана жүзеге асады.
Бұл нормалар меншік құқығын тек экономикалық категория ретінде емес, конституциялық құндылық ретінде танитынын көрсетеді.
Конституциялық реформалар аясында меншік құқығына қатысты бірнеше маңызды бағыттар айқындалды:
Нарықтық экономика жағдайында мемлекет экономикалық процестерге қатысушы ретінде емес, реттеуші ретінде әрекет етуі тиіс. Конституциялық реформалар мемлекеттік кәсіпкерлікті шектеуге, бәсекелестікті дамытуға және жеке сектордың рөлін арттыруға бағытталды.
Жер мен жер қойнауы халыққа тиесілі және мемлекет атынан басқарылатыны конституциялық деңгейде бекітілген. Бұл жерде меншік құқығы мен қоғамдық мүдде арасындағы теңгерім ерекше маңызға ие.
Жерге жеке меншік құқығын реттеу барысында әлеуметтік тұрақтылық, ұлттық қауіпсіздік және инвестициялық тартымдылық факторлары ескеріледі.
Меншік құқығы абсолютті емес. Ол қоғамдық мүдде, экологиялық қауіпсіздік, ұлттық қауіпсіздік талаптарымен шектелуі мүмкін. Конституциялық реформа осы шектеулердің заңдылығын және пропорционалдылығын қамтамасыз етуге бағытталған.
Әр азаматтың өз мүлкін сот арқылы қорғауға құқығы бар. Тәуелсіз сот жүйесі – меншік құқығының басты кепілі.
