Қазақстан Республикасының сот жүйесі – мемлекеттегі заңдылық пен әділдікті қамтамасыз ететін маңызды институттардың бірі. Сот билігінің негізгі міндеті – азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, заңдардың орындалуын қамтамасыз ету және қоғамдағы дауларды заң аясында шешу. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бері сот жүйесі бірнеше рет реформаланып, оның құрылымы мен қызметінде елеулі өзгерістер болды. Соның ішінде Конституциялық Кеңестің орнына Конституциялық Соттың құрылуы құқықтық жүйедегі маңызды жаңалықтардың бірі болып саналады.
Қазақстан Республикасының сот жүйесі тәуелсіздік алғаннан бері бірнеше өзгерістен өтті. Бұрын конституциялық бақылауды Конституциялық Кеңес жүзеге асырса, 2023 жылғы 1 қаңтардан бастап оның орнына Конституциялық Сот жұмыс істей бастады.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін өзінің ұлттық сот жүйесін қалыптастыруға кірісті. Кеңес Одағы кезеңінде сот жүйесі орталықтандырылған мемлекеттік басқару құрылымының құрамында болды. Тәуелсіздік жылдарында сот билігінің дербестігін қамтамасыз етуге, сот төрелігінің сапасын арттыруға және азаматтардың құқықтарын қорғауға бағытталған реформалар жүргізілді.
1995 жылғы Конституция сот билігінің құқықтық негіздерін бекітіп, Конституциялық Кеңестің қызметіне жол ашты. Конституциялық Кеңес 1996 жылдан бастап конституциялық бақылауды жүзеге асырды. Оның негізгі міндеттерінің бірі заңдар мен басқа да құқықтық актілердің Конституцияға сәйкестігін қарау болды.
Алайда бұрынғы жүйеде азаматтар Конституциялық Кеңеске өз атынан тікелей жүгіне алмайтын. Конституциялық бақылау мәселелерін қарау үшін Конституцияда көрсетілген мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғаларға жүгіну қажет еді. Сондықтан азаматтардың өз құқықтарына қатысты заңдардың конституциялылығын тексеруге бастамашылық жасау мүмкіндігі шектеулі болды.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 72-бабында Конституциялық Соттың мәртебесі, құрамы және қызметінің негізгі тәртібі көрсетілген. Ол Төраға мен он судьядан тұрады, олардың өкілеттік мерзімі сегіз жылды құрайды. Конституциялық Соттың басты міндеті – Конституцияның үстемдігін қамтамасыз ету және құқықтық актілердің Конституцияға сәйкестігін тексеру.
Бұрынғы Конституциялық Кеңеске азаматтар тікелей өтініш бере алмайтын. Ал қазіргі Конституциялық Сотқа азаматтар өздерінің конституциялық құқықтары мен бостандықтарына қатысты нормативтік құқықтық актілердің конституциялылығын тексеру туралы заңда белгіленген тәртіппен жүгіне алады. Бұл – бұрынғы жүйемен салыстырғандағы маңызды өзгеріс.
Қазіргі Қазақстанның сот жүйесінде жалпы соттар азаматтық, қылмыстық және әкімшілік істерді қараса, Конституциялық Сот Конституцияның сақталуын бақылайды. Осылайша, әр орган өз құзыреті шегінде қызмет атқарады.
Қорытындылай келе, Конституцияның 72-бабы Қазақстандағы конституциялық бақылаудың құқықтық негізін белгілейді. Конституциялық Соттың құрылуы азаматтардың құқықтарын қорғау мүмкіндігін кеңейтіп, заң үстемдігін нығайтуға бағытталған маңызды реформа болды.
Назира Ардақ
